1 2 3 5 6
Wydrukuj stronę Poleć znajomemu
x

Zapraszam do obejrzenia strony Gwara świętokrzyska - podstawowe cechy języka ludowego - Bielinianie nie gęsi i swój język znają - Projekty społeczne - Urząd Gminy Bieliny.

 

Pobierz PDF

Gwara świętokrzyska - podstawowe cechy języka ludowego

 

Na obszernym i zróżnicowanym obszarze Małopolski, historycznego państwa Wiślan, wyróżnia się jako wyraźnie odrębne - na południu: gwarę podhalańską, gwary spiskie, gwary orawskie; na północnym wschodzie - gwarę łowicką; na zachodzie luźniej z Małopolską związane gwary sieradzko-łęczyckie (tzw. gwary Polski centralnej) i mniej określone gwary krakowskie, rzeszowskie, kieleckie i lubelskie.

Gwary kieleckie są znane w opisach dialektologicznych jako gwary województwa kieleckiego, gwary kielecko-sandomierskie, gwary środkowej części północnej Małopolski, gwary świętokrzyskie, dialekt kielecki, dialekt świętokrzyski, poddialekt Małopolski (Kieleckie). Należą one do zespołu gwar małopolskich (środkowomałopolskich), który mazurzeniem, tj. wymową głosek sz, ż (nie rz!), cz, jako s, z, c, dz: syja, zyto, scotka, copka, cysty, drozdze odróżnia się od dialektu wielkopolskiego i kaszubskiego, udźwięcznieniem międzywyrazowym przed spółgłoskami r, l, ł, m, m’, n, ńsamogłoskami od dialektu mazowieckiego: wlazł koteg na płoteg i mruga, koż malin, brad ogrodnika, grzyb ogromny, a częściowym przejściem końcowego -ch w -k od dialektu śląskiego: niek, ik, dwók.

Drugorzędne cechy gwarowe obszaru kieleckiego stanowią:

a) zanik rezonansu samogłosek nosowych ę, ą. Są one wymawiane jako e, o: sceście, gesi, bede, zob, wstożka, rzucajo, ksiożka. Niekiedy najstarsi mieszkańcy niektórych kieleckich wsi, by ukazać ten sposób wymowy samogłosek nosowych, podają charakterystyczny tekst:

Słam przez łoke, niesłam moke, zawadziłam rekom ło kepe, wysypałam moke i złomałam reke”.

c) ginąca przestawka w grupach śr-, źr-: rsioda, rsiedni, rzódło, rziebie.

Te cechy gwarowe decydują o przynależności gwar kieleckich do językowego obszaru środkowomałopolskiego. Zgodnie z podziałem prof. K. Nitscha można tu wyróżnić:

a) grupę kielecko-miechowską;

b) grupę sandomierską;

c) gwarę lasowską w widłach Wisły i Sanu.

Oto niektóre jeszcze podrzędne cechy gwary kieleckiej:

a) gwarowymi odpowiednikami samogłosek a, o, e są ze względu na ich ścieśniającą wymowę samogłoski o, u, i bądź y, czyli a → o, o→ u, e→ i//y: corny ptok loto, chłopok; słuma spoluno, zniszczuny dum, un, kuń; bidno kobita, jesiń, dziń, brzyg rzyki, syr i chlib;

b) wymowa niektórych samogłosek w nagłosie wiąże się z nadawaniem im protezy, tzn., że są one poprzedzane spółgłoskami:

- samogłoski o, u są poprzedzone spółgłoską ł, np.: łosa, łodejdź, łun, łucho, łusłuchoł, płole, młost, kłoza (tzw. labializacja);

- samogłoski i, a, e są poprzedzane j, np.: jidzie, jigła, Jantuni, Jagna, Jewa (zjawisko językowe zwane prejotacją);

- samogłoskę a natomiast poprzedza element spółgłoskowy h: Hameryka, harak

(tzw. przydech);

c) samogłoski i, y przed spółgłoskami m, m’, n, ń, r, l, ł ulegają rozszerzeniu artykulacyjnemu do ‘e lub e: pieli, bieli się, fieranka, umoceła się, dyrechtór, kobeła, beła;

d) podwajanie sś: bosso, z lassu, wiśsieć, w leśsie, a także rozpodobnienie tych głosek: bosco, w leście, powieściła;

e) uznane za regionalizm kielecki formy typu grzebę, skubę, złapę, kopę, drapę, rąbę, kłamę zamiast grzebię, skubię, złapię, kopię, drapię, rąbię, kłamię;

f) końcówka D. l. mnogiej -ów, właściwa rzeczownikom męskim: kotów, panów, ołówków, może występować w D. l. mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego: łyżków, desków, babków i nijakiego: skrzydełków, wiadrów, łoknów;

g) zastąpienie w bezokoliczniku - przez - bądź - : widzić, cierpić, wyjrzyć, leżyć;

h) formy rodzaju męskoosobowego zastąpione niemęskoosobowymi: te nasze chłopy uciekały, Niemce zabijały ludzi we wojne, górniki strajkuwały;

i) w 1. osobie l. mnogiej czasu teraźniejszego czy przeszłego zachowuje się czasami dawna końcówka -wa: idziewa, dajewa, chodziliwa, podobnie jak w formach trybu rozkazującego: bierzwa, chodźwa. Natomiast w formach czasownikowych 2. osoby l. mnogiej czasu przeszłego i teraźniejszego występuje dawna końcówka - ta: chodziliśta, byliśta, robita, dajeta, podobnie jak w trybie rozkazującym: bierzta, dejta, chodźta;

j) użycie form l. mnogiej grzecznościowej (tzw. pluralis maiestaticus), będących wyrazem szacunku dla osób starszych: mamusia nagotowali klusek; tata żyli osiemdziesiąt lot; Babciu, połóżcie się tam wygodnie, a nie bedziecie w kucki spać. Mieszkańcy wsi mówienie per „wy” określają jako „mówienie na dwoje”, „dwojenie” lub „wycie”.

k) użycie przyimka bez zamiast przez: bez las, bez lato, bez cało zime.

Gwary kieleckie, podobnie jak inne gwary polskie, różnią się od języka ogólnego i innych gwar słownictwem. Pozostaje to w związku z odmiennymi realiami życia wiejskiego, pracą na roli, odrębnościami kultury materialnej, duchowej i społecznej mieszkańców wsi. Charakterystyczną cechą leksyki gwarowej w porównaniu z polszczyzną ogólną są synonimiczne ciągi wyrazowe lub odmienne znaczenia wyrazów.

 

Oprac. dr Stanisław Cygan

UG Bieliny
  • Kącik Przedsiębiorcy
  • Linkk ARR
  • Lokalne Centra Obsługi Inwestora
  • Mania Działania
  • Polska atrakcyjna
Urząd Gminy Bieliny,
Partyzantów 17, 26-004 Bieliny, pow. kielecki, woj. świętokrzyskie
tel.: +48 413025094, +48 413025012, +48 413025027, +48 413025089, fax: +48 413026107, email: bieliny@bieliny.pl, http://www.bieliny.pl
NIP: 657-18-22-537
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG AA
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - SPI
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x